Spiritualiteit en voeding

Preek in de Centrum Gemeente, Utrecht, 10 mei 2009.

“Man ist was man iszt” is een Duitse zegswijze. Je bent wat je eet.
Je kunt het ook omdraaien: zeg me wat u eet, en ik zal zeggen wie u bent.
Volgens deze volkswijsheid is er een nauw verband tussen voeding en wie we zijn, tussen voedsel en spiritualiteit.

Loskomen van de vleespotten

Wil er een vruchtbare uitwisseling mogelijk zijn als het gaat om spiritualiteit en voedsel, dan is het van belang - dat leert ons het verhaal uit Exodus - dat we loskomen van onze oude gewoontes. Ja, we hebben het goed. Ja, we kunnen altijd overal van alles krijgen. Ja, dat hebben we goed georganiseerd. Ik kan gewoon voelen waar ik trek in heb en dan koop ik dat. Ik hoef met niets en niemand rekening te houden. Héérlijk.

Buitengewoon, prachtig, zo lang als je er tevreden mee bent en jouw tevreden buik de maat is van je bestaan. Maar langzamerhand zien we in onze wereld, in ons Egypte, een bewustzijn ontwaken, dat deze gewenning een verslaving maskeert. We zijn verslaafd geraakt aan overvloed, aan beschikbaarheid van van alles en nog wat. Maar onder onze gevulde buik knaagt een hol gevoel. Een onvrede. Een vraag: is dit allemaal we goed voor de mens; is dit allemaal wel goed voor de wereld?

Ik wil een antwoord hierop met u in drie stappen gaan verkennen. En op het eind iets vertellen van hoe we het in Stoutenburg doen.

1. Diep kijken - voedsel als geschenk van het universum

Als we door de supermarkt lopen zijn we omringd met een grote hoeveelheid producten, van vele fabrikanten, overal in de wereld. En waar letten we op? Op de prijs, op de verpakking en misschien ook op de kwaliteit. En daar is niks mis mee, zolang je daarmee tevreden bent. Maar er zijn mensen die daar geen vrede meer mee hebben. Mensen - en misschien bent u er één van - die dieper kijken.
Wat is dat ‘diep kijken’? Ik leen dat begrip van de Vietnamese monnik en boeddhist Thich Nhat Hanh. De tekst van Hein Stufkens die we eerder hoorden geeft er al een voorbeeld van:

In het brood
is het graan
is de akker,
is de wassende maan
is de brandende zon
is de ploegende boer
is de hand van de bakker –
is de Bron.

Etend proef ik het geheimenis
dat in het al de Ene is.

Het is niet moeilijk om in het brood het graan te zien en de bakker. “In het ochtendgloren bakt men hier brood van het gouden koren”. Maar zien we dan ook de regen erin die de akker vruchtbaar maakte en de wolken die het lieten regenen en de oceanen die de wolken deden ontstaan? Zien we er de boer in die de akker inzaaide en de knecht van de boer en de vrouw van de boer en de ouders van de boer. Ja, heel die keten van mensen die samenkwam in dat boerengezin?
Zie we er het ijzererts in dat nodig was voor de ploeg van de boer en voor de machines die de oogst binnenhaalden. Zien we de fabrieken en de arbeiders erin die het erts smolten tot staal goten, tot machines samenstelden.
Zien we er de olie in de uit de aarde werd opgepompt om de energie te leveren voor de boer, de fabriek de mijn, het transport, de maalderij, de broodfabriek, de winkel? Zo zou je - met een beetje fantasie uren kunnen doorgaan. Zóveel lijnen komen samen in dit brood dat we met Thich Nhat Hanh kunnen zeggen: ja, dit voedsel is een geschenk van het hele universum,de hemel, de aarde en hard werken.

2. Diep kijken - voedsel en gerechtigheid

Het voedsel dat we nemen kan niet losgezien orden van de manier waarop het geproduceerd wordt.
Een voorbeeld dat mij erg is bijgebleven. In de jaren zeventig - lang geleden - had je de Boycot Outspan beweging. Outspan was een beroemd merk van sinaasappelen die gekweekt werden in het door Apartheid beheerste Zuidelijk Afrika. De slogan van de BOA was: Pers geen Zuid Afrikaan uit en u kent misschien nog wel het affiche met de sinaasappel pers en de blanke hand die een zwart hoofd uitperst. Een gruwelijk beeld dat me indertijd erg raakte. Ik vond het shockerend, maar het was wel waar. Om dat fruit goedkoop bij mij op tafel te krijgen werden er mensen uitgeperst. De actie had succes, maar daar gaat het hier niet om. Het gaat er om dat we niet alleen gaan erkennen dat onze voeding een geschenk is van heel het universum, maar dat we ook voeling krijgen met de vreugde en het lijden dat verbonden is met de productie ervan.
Is er sprake van slavenarbeid? Worden er kinderen misbruikt? Worden er dieren voor gepijnigd? Dat is veel minder gemakkelijk te achterhalen.

Je hoeft dat gelukkig allemaal niet zelf uit te zoeken. Als je het belangrijk vindt goed voedsel tot je te nemen - dan zijn er tal van groepen die dat voor je uitgezocht hebben.
En onze ethische bekommernis laat zich niet meer beperken tot de ménsen die ermee gemoeid zijn. Die gaat zich ook uitstrekken tot de aarde die uiteindelijk al die producten levert. Hoe gaan we om met  de grond waarop we staan en waarvan we bestaan. Is het voedsel dat we nemen echt een gift van het universum, van de aarde? Of is het haar ontstolen, afgepakt, ontwrongen? Is het te koste gegaan van de aarde of in harmonie ermee? Het is een gegeven dat we als Nederlanders ongeveer vier keer meer nemen van de aarde dan ze redelijkerwijs kan opbrengen. We putten haar uit.

Zulke vragen naar gerechtigheid dringen zich op aan degene die het verband gaan ontdekken tussen spiritualiteit en voedsel.

Thich Nhat Han raadt ons dan ook aan:

- Laten we onze onzorgvuldige gewoontes achter ons laten en leren in alles de juiste maat te vinden.
- Laten we alleen dat voedsel tot ons nemen dat ons werkelijk voedt en zorgt dat we      gezond blijven.

3. religieuze kant van ons voedsel

Naast de materiele kant (kosmos, universum, de natuur) en de ethische kant (gerechtigheid voor mens, dier en de aarde) onderscheid ik nog een derde zijde aan onze voeding, de religieuze kant.

Ik ben lid van de Minderbroeders Franciscanen, een bedelorde, gesticht door Franciscus van Assisi. En net als vandaag de dag hebben van af het begin broeders het moeilijk gevonden om te gaan bedelen. Ze werkten liever voor de kost en als dat niet kon, hadden ze liever honger, want bedelen is vernederend. Je hand ophouden en afhankelijk zijn van de goedheid van een ander… Je moet er niet aan denken.
Franciscus begreep dat. En hij hielp zijn broeders door het bedelen in een ander kader te zetten. Zoals de HEER zijn volk veertig jaar in de woestijn te eten gaf met manna, zo zorgt de Heer ook voor zijn broeders.
Bedelen, zo legde Franciscus zijn broeders uit, is “bij de Heer aan tafel gaan”, is ingaan op de uitnodiging van de Allerhoogste om je door Hem te laten voeden. Godsvertrouwen. Het houdt de erkenning in dat je er zonder God en zonder de ander die jou te eten wilt geven, niet kunt bestaan. Zo wordt voeding een sociaal en een religieus gebeuren. Ik vind het opmerkelijk dat net als de Heer in het Exodus verhaal ook Franciscus zijn broeders verbood om meer bij elkaar te bedelen, dan ze voor één dag nodig hadden. Geen voorraden aanleggen. Stel je leven niet veilig op eigen houtje, vertrouw op de Heer, de Gever van al het goede.

‘Bij de Heer aan tafel gaan’. Overduidelijk is dat wanneer we op zondag in de kerk brood en wijn met elkaar delen en de herinnering oproepen aan Hem die ons in dat eenvoudig voedsel nabij is. Maar ook als je weer thuis bent straalt iets van deze heiliging van de schepping en van het voedsel af op je maaltijd, dat je in je eentje of samen met anderen gebruikt. Door te eten verbind je je - of je wilt of niet -niet alleen met heel de schepping die dat eten heeft voortgebracht, niet alleen met alle mensen die in een lange keten van geschiedenis dat eten hebben gezaaid, geoogst en bereid. Je verbindt je met de Eeuwige, de Heer van hemel en aarde die zich in voedsel naar jou toebuigt.

Zo wordt iedere maaltijd een vorm van eucharistie: dankbaar dat God ons te eten geeft.
Ik vind het daarom een mooi ritueel om zegen te vragen over het eten. “Heer zegen ons en deze gaven die wij van uw mildheid ontvangen” Moge deze maaltijd een gave van God zijn, en dus jou, de mensheid en de wereld tot voordeel strekken. [Kruis maken over een nieuw brood.]
Voor een gelovigen is God er altijd bij betrokken. Zijn liefde deed het voedsel groeien. Zijn liefde wekte ons bewustzijn van de heiligheid ervan. Eet dan voedsel dat niet alleen het lichaam, maar ook je ziel kan voeden..

“Man ist was man iszt”. Je bent wat je eet. Ben je een kind van God, eet dan als een kind van God: dankbaar, bewust, met liefde en respect voor wat ons mild werd toebereid. “Etend proef ik het geheimenis, dat in het al de Ene is”

4. Consequenties

Ik ga u niet vertellen wat voor consequenties u zou kunnen trekken uit het verband tussen spiritualiteit en voedsel. Ik zal kort zeggen wat voor consequenties wij in Stoutenburg eraan verbinden. Wij hebben in Stoutenburg het grote voordeel dat we zelf een belangrijk deel van ons voedsel kweken en daarom steeds weer dat innerlijke verband beleven tussen de aarde en ons leven, tussen voedsel en spiritualiteit. Niet iedereen heeft een volkstuin.
- We kiezen voor “groente van het seizoen”…, voedsel dat past bij de tijd van het jaar;
- We kiezen waar het maar kan voor regionale producten om het idiote gesleep met dieren en gewassen te vermijden; de plaats waar we wonen
- We kiezen voor milieuvriendelijke en biologische producten, gekweekt met respect voor de aarde - de productiewijze - niet zozeer omdat het voor óns gezonder is en óns lekkerder smaakt (wat vaak het geval is), maar omdat het recht doet aan de scheppingskracht én de draagkracht van de aarde. Duurzaamheid
- We eten vegetarisch, om zo veel mogelijk dierenleed te vermijden en zoveel mogelijk voedingsgewassen voor de derde wereld te behouden die anders gebruikt worden als voer voor ons vee. Gerechtigheid. [Milieudefensie en haar actie Stop fout veevoer.]
- én - dat wil ik benadrukken - we zijn bereid compromissen te sluiten - Want in dit ondermaanse met al zijn samenhangen kun je het niet zo regelen dat er geen enkele smet kleeft aan je handelen en ook niet aan je voeding. Maar laat dat je niet weerhouden om zover te gaan als je van harte en met vreugde gaan kunt.

Dan kunnen we met Thich Nhat Hanh bij de maaltijd
hier in de gemeente én thuis
met een oprecht hart zeggen:
“Wij nemen dit voedsel aan
om de weg van liefde en begrip te gaan.”

Amen.

Guy Dilweg

(foto's deels ontleend aan internet)

>> Meer teksten