Heilig Voedsel

Conferentie over de meervoudige betekenis van onze voeding

Paul van Dijk

Genieten vraagt om respect voor het eigene, het bijzondere van de ander en van de dingen. Genieten is niet hetzelfde als consumeren, zoals proeven niet hetzelfde is als verzwelgen. De wijnkenner nipt van zijn glas, natuurlijk, je kunt dat uit snobisme overdrijven, maar toch, je nipt van het glas en neemt de tijd om de wijn de kans te geven zijn volle bouquet te doen vrijkomen. Genieten vraagt om zorgvuldigheid: genieten veronderstelt respect. Wie van muziek geniet, is stil en bewaart afstand. Wie van een schilderij geniet, geeft het de ruimte. Wie van de natuur geniet, laat haar in tact. Wie van een ander mens geniet, overweldigt hem/haar niet.
Ik denk eraan hoe de halacha (het organisch geheel van joodse leefregels) voorschrijft dat de Jood, telkens wanneer hij van iets geniet, daarbij een beracha, een dankzegging of zegenbede uitspreekt. 'Gezegend zijt Gij, Koning der wereld en Schepper van alle dingen vanwege ....' bijvoorbeeld de wijnstok, of het brood. Er zijn vele van die berachot: voor groente, fruit, vis, eieren, kaas, het ruiken van specerijen, welriekende planten en vruchten, oliën, het aanschouwen van mooie bomen en lieve mensen, natuurverschijnselen, de ontmoeting met een wijs mens.
Zoiets als het bij ons in onbruik geraakte 'Heer, zegen deze spijs, amen'. Natuurlijk, je weet best dat er geen molecuul vitamine wordt toegevoegd, maar het herinnert eraan dat wij mensen nog iets anders zijn dan varkens aan de welvaartstrog. De Talmud zegt: Wie van deze wereld geniet zonder beracha, zonder dankzegging, is een fraudeur, doet alsof van hem is wat van allen samen is. Door de joodse mens van jongsaf aan te leren danken voor het genieten, door hem de 'dankzegging bij de genieting' (de birkoth Hanaäh) bij te brengen, leert het jodendom hem echt te genieten in plaats van te consumeren en brengt hem de afstand van de eerbied bij.

Christelijke spijswetten

Paul van Dijk †

Van hieruit valt er mijns inziens ook veel te zeggen voor een herstel en actualisering van de door christenen zo ten onrechte als wettisch en ceremonieel afgedane spijswetten, zoals die staan opgetekend in het elfde hoofdstuk van dat op het eerste gezicht zo onmogelijke priesterhandboekje Leviticus.
Zodra je beseft dat rein en onrein in de Schriften geen kwestie is van hygiëne of inwonende smetstof, maar veeleer een zaak van al dan niet toegewijd zijn aan Gods allereigenste bedoelingen en zodra je tot jezelf hebt laten doordringen dat ook ons consumptiepakket geen onschuldige aangelegenheid is, ga je anders over die spijswetten denken. Of we beschikbaar zijn voor het Koninkrijk en zijn gerechtigheid, kan blijken uit ons voedselpakket, uit datgene wat bij u en bij mij op tafel komt. De veel versmade spijswetten zouden minstens aanleiding kunnen zijn tot een kritische bezinning op ons consumptiepakket. Kan bio-industrie eigenlijk wel? Niet omdat dat vlees ongezond of minder lekker of onnatuurlijker zou zijn, maar omdat voedsel dat berust op gewelddadige inhaligheid geen teken van Messiaanse beschikbaarheid kan zijn. Moeten we misschien voor minder vlees meer overhebben, zodat zowel de boer een rechtvaardig inkomen kan krijgen als het dier tot zijn recht kan komen?
Uit: Paul van Dijk - Het heiligen van de natuur. Lezing studiedag Stoutenburg, 2000.

>> De complete tekst.

Louise Fresco

Louise Fresco. Foto: Nexusinstituut.

De moderne mens die nog maar nauwelijks de voedselschaarste is ontgroeid, heeft er grote moeite mee zijn of haar consumptie te beperken en blijft eten. Voedsel combineert dan ook bij uitstek het duale karakter van genieten en schuld. Wie zich niet kan beheersen, zegt dat het voedsel onweerstaanbaar is en dat hij/zij weer eens heeft gezondigd door te veel chocolade, kaasblokjes of koekjes te eten…. De verleiding ligt [volgens het gedicht Paradise Lost van Milton] … in de appel zelf.. .. We moeten het verhaal van Eva dus ook lezen als een waarschuwing: voedsel is een gevaar dat ingetoomd moet worden door de juiste keuze en combinatie van voedingsmiddelen. Daarvoor is een religieuze autoriteit nodig die het onveilige voedsel sanctioneert, letterlijk heilig maakt [met verwijzing naar joodse en islamitische spijswetten] . …Eten werd een weloverwogen daad van zelfcontrole, een serie beslissingen over productie, bereiding en consumptie. Ook als er weinig regels waren, zoals in het christendom, bestond de neiging tot matiging- soms door vasten…
Uit: Louise Fresco - Nieuwe spijswetten. Over voedsel en verantwoordelijkheid. Amsterdam: Bert Bakker, 2006

20 januari 2008.