Theo Zweerman († 2005) over kernwaarden van de franciscaanse spiritualiteit

Danken, dienen en dragen

Danken, dienen en dragen. Deze drie basiswoorden gebruikte Theo Zweerman tijdens de studiedag van 23 november 2001 in Stoutenburg om de basiswaarden van de Franciscaanse lekenspiritualiteit mee aan te duiden.

Hij plaatste gelijk in het begin van zijn betoog een vraagteken bij deze verwoording. Wat zijn woorden tenslotte nog waard in deze tijd? Hij waarschuwde zijn publiek ook zich niet in te graven in de eerste intuïtieve gevoelsreacties. Waarna hij geïnspireerd op zoek ging naar goede vertalingen van deze woorden in onze wereld van denken en doen. Belangrijke vragen waren hierbij voor hem: wat zijn de wezenskenmerken van deze tijd? En: waar staan wij zelf?

Voor deze bijeenkomst die in de agenda van het project als themadag voor de communiteit was ingepland, waren ook afgevaardigden van diverse Franciscaanse organisaties uitgenodigd. In de brief die zij van tevoren kregen toegestuurd stond ook de opdracht die Theo Zweerman had meegekregen: Wat zijn de kenmerken voor een franciscaans gemeenschapsleven? Wat vind jij uitgangspunten voor hedendaagse religieuze gemeenschap die in de franciscaanse traditie wil staan? Is in jouw ogen de betrokkenheid op de schepping/de natuur een wezenlijke element van de franciscaanse lekenspiritualiteit of acht je dat eerder van bijkomstige aard? Waar zou het in dat geval dan met name om moeten gaan?

De drie c's en de drie d's

Om deze veelomvattende opdracht op een begrijpelijk manier tot een goed einde te brengen, maakt hij in zijn verhaal gebruik van de drie C's zoals die in Amerika worden gehanteerd: to claim, to control, to climb. Door deze drie tegenpolen te gebruiken, krijgen wij volgens hem beter zicht op de inhoud van de drie D's: danken, dienen en dragen. Hij plaatst vervolgens alle genoemde woorden in de context van het Testament van Franciscus, dat volgens hem het schema vormde voor alle preken waarmee de heilige en zijn broeders de leken in hun tijd probeerden te bereiken.
De eerste twee verzen van het testament worden in het eerste deel van de lezing uitvoerig belicht, omdat hierin de basishouding van de minderbroeders die zichzelf de boetelingen van Assisi noemden, tot uitdrukking komt.
"1. De Heer heeft mij, broeder Franciscus, aldus het begin gegeven van een leven in boetvaardigheid: toen ik in zonden leefde vond ik het erg bitter melaatsen te zien.
2. En de Heer zelf heeft mij tussen hen in gebracht en ik heb hun barmhartigheid bewezen."
Het gaat Theo Zweerman vooral om de woorden boetvaardigheid en barmhartigheid. Waarom die nadruk op het woord boete, hoe komt Franciscus aan dat woord?"

Jezelf teruggeven aan de Gever

In zijn antwoord op deze vraag verwijst hij naar de eerste woorden van Jezus in het nieuwe testament: "De tijd is vervuld, het rijk Gods is nabij. Bekeerd u in de blijde boodschap". Het woord bekering is in de eerste Christelijke tijd vertaald als penitentie (=Boete) en waarschijnlijk is dat Franciscus het evangelie in deze vertaling heeft gelezen. Wilde hij zich openstellen, zich toevertrouwen en verlaten op God, kortom wilde hij zich bekeren, dan zou hij allereerst en vooral boete moeten doen. Bekering is bij hem vooral boetedoening.

Boete

Het woord Boete dus als fundament voor de vertaling van het danken, dienen en dragen. Want Franciscus wilde zich boven alles toevertrouwen en God zijn dankbaarheid betuigen. En hij deed dit door zichzelf terug te geven aan de Gever. We kunnen danken vertalen als teruggeven. "Zijn wij allemaal niet mens voor mens weergave van de Gevende en mogen we niet allemaal zo in het leven staan", aldus Theo Zweerman. Juist niet: to claim, zich iets toe-eigenen. Integendeel: teruggeven.
Franciscus gaf op zijn levensweg gehoor aan zijn roeping door een beweging, weg uit het midden en de rijkdom van de opkomende burgerij naar beneden, letterlijk naar de onderkant van de stad waar de onderkaste, de melaatsen woonden. Een totale heroriëntatie op zijn leven in een downward movement. Niet langer een leven geleid van bovenaf, maar een leven van onderaf naar boven. Boete doen door te dragen, zoals Theo Zweerman laat zien als hij verwijst naar vers 10 en 11 van het Zonnelied. We horen daar de stem van Franciscus die zelf te maken heeft met ziekte en kwetsbaarheid, maar die ook al eerder in zijn leven principieel ervoor gekozen heeft om de ander in al zijn kwetsbaarheid en lijden hoog te houden en te ondersteunen. Dragen als hooghouden met moederlijke draagkracht door je schouders eronder zetten. Niet: to climb, zelfverheffing ten koste van de ander. Neen, ervoor kiezen om de ander juist in al zijn hebben en houden te ondersteunen en hoog te houden.

In deemoed dienen

Danken en dragen, vormen volgens Theo Zweerman de uitingen van Franciscus diepe wens om in deemoed te dienen, in moderne woorden: om gehoor te geven aan… Niet: to control, de machtuitoefening van de majores van alle tijden. Maar het dienen en het gehoor geven aan… van de minores, de minderbroeders.
Belangrijke basiswaarden onder woorden gebracht in onze taal: dienen als gehoor geven aan…danken als teruggeven en dragen als hooghouden. Maar hoe kunnen wij deze woorden hanteren, integreren, uitleven in onze persoonlijke situatie, specifieker in de setting van het Franciscaans Milieuproject met zijn nadruk op Spiritualiteit, Gemeenschap, Natuur en Milieu?

Aarden in de dagelijkse praktijk

Ons tijdsbeeld

"We zijn allemaal projectontwikkelaars geworden, individuele en zelfsturende mensen, auto-mobilisten. Het proces van ontvoogding en individualisering van de vorige eeuw is goed geweest, zonder twijfel. Alleen: hoe eenzijdig was die ontwikkeling en wat is daardoor in de verdoemenis geraakt?" Als we naar het begrip Spiritualiteit kijken, komen daar volgens Theo Zweerman nog meer vragen bij, zoals: Waar staan we in ons leven, wat willen we nu echt? Wat bezielt ons, wat is ons verlangen? Hoe stellen we ons open voor de Geest, zodat we kunnen vernemen wat zich in ons binnenste roert, wat er ergens in de diepte van onze ziel fluistert?
Bij deze ommekeer of bekering, want daar gaat het om als we deze vragen serieus nemen, is inkeer en meditatie van groot belang. Nog belangrijker is dat deze activiteiten een plek hebben in de realiteit. "Je blijft nergens als spiritualiteit niet geaard wordt in de dagelijkse praktijk. Het moet hier gebeuren. Om dit telkens weer te herijken, om wakker te blijven heb je een gemeenschap nodig!" Ook lekenspiritualiteit is gediend bij Fraternitas (broederschap). Het is essentieel dat wij onze basiservaringen kunnen delen met elkaar. In onze moderne maatschappij ontbreekt het aan plekken waar dat mogelijk wordt. En juist die tussenverbanden, zoals Theo Zweerman ze noemt, zijn van groot belang.
In onze maakbare wereld die wordt geregeerd door het middel-doel-denken, zijn we echter allemaal teruggeworpen op onszelf. Theo Zweerman citeerde eerder al Sartre: We zijn gedoemd tot vrijheid. En het weerwoord daarop van de bekende socioloog Levinas: We zijn bevrijd om te dienen. Nu vraagt hij zich hardop af hoe Franciscaanse groepen zich in deze tijd in levende tussenverbanden kunnen organiseren. Zodat we niet in ons eentje verstikken in onze vrijheid waarin we ons noodgedwongen wel moeten conformeren aan het credo dat we allemaal ons eigen leven kunnen en moeten maken.

Ontvankelijkheid

Want wat echt belangrijk is, dat is volgens hem niet te maken: De erkenning waar ieder mens bewust of onbewust om vraagt, het geluk waar iedereen in zijn leven naar zoekt. Het zou vreselijk zijn als deze aspecten van het leven ook geproduceerd konden worden. Erkenning, geluk en daarnaast ook de kwetsbaarheid van de mens als essenties van het bestaan. En die belangrijke aspecten komen tot hun recht in verbanden waar wij samen het leven proberen te dragen. Geëmotioneerd: "We hoeven niet alleen te leven, wat is dat voor onzin! Er is een vrijheid die pas open bloeit in verbondenheid."
Waarna in de stilte die op deze woorden volgt het pulseren van de Schepping voelbaar wordt. Spiritualiteit en Gemeenschap. Er rest hem nog één antwoord, een reactie op het derde thema: Natuur en Milieu. "Jullie zitten wel de hele tijd naar mij te kijken, maar draai je eens om". Met een uitreikend gebaar attendeert hij zijn publiek op het majestueuze schouwspel van de natuur buiten de Tuinzaal. Valt er nog meer te zeggen? Jawel, dat we in onszelf naar woorden moeten blijven zoeken, waarin onze ervaringen met het aangezicht der aarde voelbaar worden.
"Praten over schepping en natuur mag nooit losraken van de vraag hoe ik om ga met mijn lijfelijk bestaan, want zo ben ik verbonden met, neen deel van de natuur. Lijfelijk dus ook kwetsbaar, verwondbaar, maar godzijdank daardoor ook openstaand, ademend… Maar hoe vinden wij goede woorden die voortkomen uit dit openstaan voor de natuur? Een bepaalde sensibiliteit en gevoeligheid is dan heel belangrijk. En ook het besef dat woorden maar een beperkt gebied beslaan. Er is een benedengrens en ook een bovengrens waar het woord geen toegang meer heeft, maar waar wij wel helemaal leven. Dat is wat Paulus noemt: het zuchten van de hele schepping, het zuchten van de geest, van de mens.
Wij leven in een maatschappij waarin het woord een enorme opgang maakt, en tegelijkertijd aan grote slijtage onderhevig is. De vraag is: wat valt er allemaal buiten het gebied van het woord, zowel naar beneden als naar boven. En meer nog: hoe kan ik daar ontvankelijk voor worden?"

Rolf van Til

Na een lange ziekte is Theo Zweerman in 2005 overleden.

guy dilweg; maart 2002