Nasgesprek en discussie

De kernvraag aan de deelnemers van des tudiedag was wat hen in het verhaal van Koos heeft geraakt. Hier volgt een kort verslag.

Sommigen verwonderen zich erover dat al in de Middeleeuwen iemand bezig is geweest met die relatie tussen God, mens en natuur, namelijk Franciscus van Assisi. Het verhaal van Koos mobiliseert de pijn van de mens die in de grote stad leeft en die het daar moet stellen met de warmte van de natuur in postzegelformaat.
Een ander voelt zich zeer geraakt door het Zonnelied, waarin het beeld naar voren komt van een Vader en een Moeder die de bron vormen waar broeders en zusters uit putten. Wij mensen zijn als broeders en zusters met de natuur verbonden.

Weer een ander voelt een soort gespletenheid tussen waarden als soberheid, armoede, verbondenheid enerzijds en hoe we als consument leven en worden aangesproken anderzijds. Die waarden roepen allerlei associaties op met ervaringen - uit de kindertijd - van betrokkenheid bij de natuur. Ze raken aan een verlangen. Waar zijn we die betrokkenheid kwijt geraakt?
Tegelijkertijd werpt dat bij een van de andere deelnemers weer andere vragen op. Hoe is die inspiratie van Franciscus op beleidsniveau vruchtbaar te maken? Op individueel niveau werkt die inspiratie wel door. Maar dat lijkt het collectieve niveau van maatschappelijke organisaties nauwelijks te bereiken. Dat wekt ongeduld en irritatie op. Bovendien gaan veranderingen, zeker waar het mentaliteit en leefstijl betreft, langzaam. Spiritualiteit vraagt een lange adem.

Verscheidene deelnemers vonden de franciscaanse 'waardenschaal' die Koos presenteerde heel boeiend en verhelderend. Franciscus is in zijn leven diep 'geraakt' door ervaringen die hem bij God en bij zichzelf brachten en die hem 'thuis' deden zijn in de natuurlijke leefwereld. Die grondervaringen waren kostbaar. Hij heeft ze zijn leven lang 'bewaard' en vanuit deze ervaringen werd zijn kijk op de wereld verbreed.
Sommigen zien het belang in geworteld te blijven in de ervaringen die hen op een ander - minder consumptief - spoor hebben gezet. Ervaringen die hen de kracht geven om de (soms erg eenzame) weg te blijven gaan van meer geaard leven: vol eerbied en aandacht voor het leven in henzelf, in andere mensen, dieren en planten.

Iemand verzuchtte: "Wat heerlijk dat iemand daar zo lang op gestudeerd heeft en het nu voor ons op een rijtje gezet heeft."
Er kwamen ook vragen op, met name of en hoe de franciscaanse spiritualiteit bij kan dragen aan de oplossing van de milieuproblematiek. Het antwoord dat uit het verhaal van Koos naar voren kwam, beviel niet helemaal. De tabellen suggereren tegenstellingen tussen het mensbeeld van Franciscus en het moderne mensbeeld, die in werkelijkheid niet zo scherp zijn. Koos heeft ze als zwart-wit typeringen bedoeld, om de verschillen te kunnen benadrukken, zoals ook in de toelichting in het boek wordt uitgelegd.

Kernstuk is het model van franciscaanse milieuspiritualiteit met bijbehorende toelichting. Daar komen de franciscaanse waarden in hun samenhang naar voren.
Een kritische kanttekening kwam van iemand die bekend is met milieuspiritualiteit in de derde wereld. Zij stelde dat milieuspiritualiteit niet alleen begrepen kan worden vanuit de hoogindustriële samenlevingen in het noordelijk halfrond. Volgens Koos is milieuspiritualiteit in de westerse samenlevingen als een reactie op onze hoogindustriële samenleving te zien.
Uiteraard is er geen sprake van exclusiviteit. Oosterse landen, als India, Indonesië e.a. zijn rijk aan spiritualiteit. Hun spirituele verbondenheid met de aarde en de kosmos komt voort uit een lange religieuze traditie, zoals het hindoeïsme en het boeddhisme. Daar kan het westen nog wat van leren, waar het gaat om een oplossing voor de milieucrisis.

Plenaire bijeenkomst

In de middag hebben de deelnemers een uur lang in tweetallen buiten doorgebracht met als opdracht:
maak in tweetallen een meditatieve natuurwandeling over het landgoed. Let daarbij op de verschillende componenten van het landgoed en de overgangen ertussen: bos, moestuin, houtwal, waterpartijen, bloementuin, grasvelden. Je gaat zo met elkaar om, dat je ervoor zorgt dat je dankzij je maatje meer beleeft dan wanneer je de wandeling alleen zou maken.

Hierna hebben de deelnemers hun ervaringen met elkaar uitgewisseld en ook verbonden met het verhaal dat Koos in de ochtend heeft gehouden. Enkele impressies:

Het was voor sommigen een verrassende ervaring om zo in tweetallen te werken. Sowieso dat je samen met een andere persoon de natuur intens kunt beleven. Dat je inderdaad meer kunt zien, doordat het verhaal van de ander weer nieuwe verrassende aspecten van de natuur doet oplichten.

Sommige waarden uit het verhaal van Koos werden tijdens de wandeling concreet ervaren, zoals: zachtmoedigheid als houding ten opzichte van de natuur; nederigheid aangaande onze eigen positie als mens; herkenning van broosheid in de natuur; vreugde en dankbaarheid voor het mooie in de natuur.

Iemand die in zijn eentje was geweest, had zich tegen een boomstam aangevleid. Met zijn rug tegen de stam gedrukt, had hij genoten van het wijdse open weidelandschap. Maar zijn aanwezigheid was aan de andere kant van het prikkeldraad niet onopgemerkt gebleven door de vaste bewoners van dit cultuurland. Al gauw stond een twintigtal koeien hem van dichtbij aan te staren met hun prachtige trouwhartige ogen. Dat hebben ze ruim 30 minuten volgehouden!

Andere waarden, zoals armoede, waren in eerste instantie minder goed herkenbaar. Doorpratend hierover werd de suggestie gedaan een vertaalslag nodig te maken om goed te verstaan wat Franciscus op het oog had. Arm zou misschien beter vertaald kunnen worden met 'behoeftig', 'kwetsbaar' en 'aangewezen op anderen en het andere om te leven'.
Armoede heeft ook te maken met onafhankelijkheid en vrijheid. Armoedebeleving kan leiden tot een sobere levenswijze, onthecht van teveel materiële zaken, waardoor ruimte vrij komt voor zingevingsvragen en spiritualiteit. Bij Franciscus is armoede een kwestie van loskomen van toeeigening en eigenwilligheid.
We mogen genieten van alles wat we zomaar in de schoot geworpen krijgen. En dit vanuit de geloofsovertuiging dat alles een gave van God is, waar we dankbaar gebruik van mogen maken en van genieten.

Wat de maatschappelijk relevantie betreft, blijft het zelf voorleven, belichamen en promoten van 'franciscaanse' waarden van grote waarde: als spiegel in de samenleving voor een andere wijze van omgang met mensen, dieren, planten en dingen. Een omgang die mensen en wezens in de natuur ten goede komt.
De dag werd besloten met een korte - franciscaans getinte - viering.

Namens de werkgroep Milieu van het Franciscaans Studiecentrum (FSC),
Koos Leemker

Intro
Deel 1: Mensbeelden
Deel 2: Mensbeeld Franciscus
Deel 3: Franciscus en de Milieucrisis.

guy dilweg; maart 2003