Deel I: Mensbeeld en milieucrisis

Eerst iets over het eerste deel, waarin op een aantal relevante aspecten 2000 jaar westerse cultuurgeschiedenis wordt doorgelicht ten aanzien van de relatie mens en natuur. Hoe hebben mensen in de loop van de tijd tegen de natuur aangekeken?
Begonnen wordt met de verhalen over het begin uit het boek Genesis: het scheppingsverhaal en het paradijsverhaal. U allen wel bekend. Vervolgens komen de wortels van het christendom aan de orde: het joodse scheppingsgeloof en het Griekse natuurdenken. Te beginnen met het nieuwe Testament wordt de lijn via de Kerkvaders doorgetrokken naar de Hoogscholastiek (met belangrijke figuren als Thomas van Aquino en Bonaventura) in de middeleeuwen. Voor de stelling dat de verhouding tot de natuur binnen het christendom mogelijkerwijze de oorzaak is van de huidige milieucrisis, valt geen sluitend bewijs te leveren. Er zijn wel sporen te vinden van een zeker scheidingsdenken tussen mens en natuur, tussen stof en geest, tussen ziel en lichaam, tussen hemel en aarde. Het stoffelijke, het lichamelijke, het aardse is ondergeschikt aan het geestelijke, hemelse. In sommige opvattingen is zelfs sprake van verachting van het lichamelijke en aardse. Maar het gaat mijns inziens te ver om te beweren dat hierin de wortel van de huidige milieucrisis is te vinden. Daarvoor zitten er in het christelijke scheppingsgeloof toch te veel positieve elementen voor onze omgang met de natuur.

Ons westers wereldbeeld en mensbeeld zijn door de opkomst van de moderne natuurwetenschap met al haar ontdekkingen drastisch veranderd. In bepaalde zin heeft het christendom aan de desacralisering (ontheiliging) van de natuur bijgedragen. Wie gelooft nog in weergoden, wie ziet de zon, de maan of de sterren nog als goden. Dergelijke vormen van mythologie zijn verdwenen en daarmee is het menselijk leven bevrijd van onnodige angsten. De kerstening van de cultuur en de bloei van de natuurwetenschappen hebben bijgedragen aan het menselijk geluk op aarde.

Het keerpunt ligt in de 17e eeuw: de mens wordt niet meer door de natuur bedreigd, maar de mens gaat vanaf nu steeds meer de natuur bedreigen, om het zwart-wit te formuleren.
De natuur wordt steed meer ding, instrument, onderwerp van wetenschappelijke kennis en technische manipulatie. De kosmos wordt een blind werkend mechanisme, waarop allerlei wiskundige formules en berekeningen van toepassing zijn. De natuur wordt steeds minder een sacrale werkelijkheid met normen en waarden. De natuur wordt ondergeschikt aan de mens: ze wordt als het ware de slavin van de mens.
Daarbij gaat het verschijnsel "schaarste" een grote rol spelen. Aan de natuur zijn grenzen te stellen, maar niet aan de menselijke behoeften. Die zijn grenzeloos. Dat roept niet alleen spanningen op, maar kan gemakkelijk leiden tot oorlog. De een wil meer van de natuurlijke voorraad profiteren dan de ander. Die wedijver om rijkdom levert haat en strijd op en dat verergert de kloof tussen arm en rijk in de wereld. De conclusie moet zijn, dat de schaarste uiteindelijk niet door de natuur wordt veroorzaakt, maar door de mens.

Een derde element rond dit keerpunt is de opkomst van de economisch-kapitalistische mentaliteit met termen als markteconomie, winstprincipe, nuttigheid, groeiend individualisme. Gaandeweg vervreemdt de mens van de natuur door de voortgaande arbeidsdeling, de industriële ontwikkeling, de groei van de steden. Ook vervreemdt de mens gemakkelijk van zichzelf en zijn medemens doordat arbeid niet alleen meer dient voor de bevrediging van levensbehoeften, maar ook voor winst, meer geld, kapitaalsvermeerdering. Een ernstige aantasting van het milieu is het gevolg.
De twintigste eeuw laat in het westen een groot geloof in de vooruitgang zien. De vooruitgang van de wetenschap, de enorme technische ontwikkelingen en de groei van het economisch kapitalisme zijn dé componenten van deze vooruitgang in het westen.
Alles lijkt maakbaar, maar economische groei betekent zeker niet altijd duurzame ontwikkeling. De toename van de bevolking in de de laatste eeuwen (ook mondiaal gezien) staat op gespannen voet met het enorme streven naar consumptie. Globalisering van het westers consumptiepatroon leidt mijns inziens tot een ecologische ramp. Veronderstel bijvoorbeeld, dat in India per hoofd van de bevolking evenveel auto's zouden rijden als in Nederland. Of dat Chinezen evenveel zouden reizen als wij Nederlanders. Toch kunnen we anderen niet het recht ontzeggen.

Aan het begin van de 21e eeuw zou het vooruitgangsoptimisme wel eens kunnen omslaan in pessimisme. Is alles werkelijk maakbaar? Is de aarde wel onbegrensd? De wereld is razend, maar waar hollen we naar toe? Zijn de grenzen aan de groei bereikt of zijn zijn we de grenzen al voorbij?
Ik som een aantal milieu-negatieve effecten op met mondiale uitstraling:

· de aarde als broeikas: bedreiging van het klimaat door temperatuurverhoging
· als gevolg van CO2-uitstoot (agendapunt in Kyoto en onlangs in Johannesburg)
· stijging van de zeespiegel
· aantasting van de ozonlaag
· zure regen
· vervuiling van de kustwateren
· verlies van grond door verwoestijning als gevolg van ontbossing en door verstedelijking en industrialisatie
· uitsterven van planten- en diersoorten
· toenemende mobiliteit in het verkeer: luchtvervuiling
· toename van de kloof tussen arm en rijk: consumptie-mentaliteit en concurrentiestrijd
· toenemende onvrede onder de volkeren en angst voor oorlog

Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw is een begin van een ommekeer te constateren in grondhouding en spiritualiteit met betrekking tot het milieu.
De milieubeweging ontstaat. Er groeien verschillende vormen van ecologische spiritualiteit. Enkele wetenschappers pleiten voor een economie van het genoeg.
Het CDA bijvoorbeeld spreekt over rentmeesterschap als het gaat over omgang met natuur en milieu.
Verder wil ik attenderen op de grote wereldconferenties over het milieu in Rio, Kyote en onlangs in Johannesburg.

Mensbeelden

Deel I levert een drietal mensbeelden op:

· Het religieuze mensbeeld van de middeleeuwen
· Het economisch-kapitalistische mensbeeld van de moderne tijd
· Het postmoderne mensbeeld

Het economisch-kapitalistische mensbeeld van de moderne tijd is mijns inziens de grondoorzaak van de hedendaagse milieucrisis.
Hoe komt de (post)moderne mens over de milieucrisis heen?
Kan Franciscus van Assisi en zijn spiritualiteit ons verder helpen? Zijn respectvolle omgang met de natuur, opgevat als schepping van God, zie ik als een spiritueel voorbeeld voor ons mensen van deze tijd.

Meer lezen? Kies voor deel 2.

Intro
Deel 1: Mensbeelden
Deel 2: Mensbeeld Franciscus
Deel 3: Franciscus en de Milieucrisis.

guy dilweg; maart 2003