Studiemiddag zaterdag 5 oktober 2002, deel 3

"Een mens te zijn op aarde in deze wereldtijd"

Een lezing over de bijdrage van de franciscaanse spiritualiteit aan de oplossing van de hedendaagse milieucrisis

Inleider: Koos Leemker, op basis van zijn proefschrift

Inleiding

Milieuproblemen zijn zo oud als de mensheid. Ze vloeien voort uit de wijze waarop wij omgaan met onze natuurlijke omgeving.
Als mensen voedsel verbouwen, het daarna consumeren en het natuurlijke afval weer aan de aarde teruggeven, is er niets aan de hand. Dat afval is goede mest en wordt vanzelf wel afgebroken en in de bodem opgenomen.
In de huidige mega-steden, zoals Mexico-stad, Bombay of Tokio, is het wel even anders gesteld met het afvalprobleem. En wat te denken van allerlei kunststoffen die niet of moeilijk af te breken zijn en vaak achteloos in de natuur terecht komen?
Er zijn honderden voorbeelden te noemen: bio-industrie, kankerverwekkende stoffen in allerlei producten, lucht-, water- en bodemverontreiniging, etc.
Ook in de middeleeuwen werd het milieu geweld aangedaan. De hygiënische toestanden in de steden bijvoorbeeld waren vaak erbarmelijk. De gevolgen bleven niet uit: besmettelijke ziektes, zoals de pest, eisten vele slachtoffers. Toch was de omvang en de intensiteit van deze milieuvervuiling beperkt. Dat had ook te maken met de geringe bevolkingsdichtheid in die tijd.
De aantasting van ons milieu is in de moderne tijd echter zo ernstig en zo omvangrijk geworden, dat natuurlijk herstel nauwelijks of niet meer mogelijk is. De natuur komt dan zelf op het spel te staan en we kunnen spreken van een milieucrisis. Volgens vele geleerden zitten we in een dergelijke milieucrisis met mondiale gevolgen. In 1972 werd dit al geconstateerd door de bekende Club van Rome in het rapport "Grenzen aan de groei".
Lezing van dergelijke studies én mijn toen nog beperkte kennis van Franciscus van Assisi en zijn omgang met de natuur, vormden de aanleiding voor het onderzoek, waarin ik in 1996 ben begonnen en dat geleid heeft tot het proefschrift, waar het vandaag over gaat.

Ingrediënten en fasen

Mensbeeld, natuurbeeld, Godsbeeld, Milieucrisis en de actualiteit, Franciscus van Assisi en de franciscaanse milieu-spiritualiteit. Dat zijn de ingrediënten van deze studie.

Het onderzoek valt in drie fasen uiteen met elk een eigen vraagstelling:

Deel I: Mensbeeld en milieucrisis

Ligt het moderne mensbeeld van de westerse cultuur aan de wortel van de hedendaagse milieucrisis? Dat is de centrale vraag van het omvangrijke eerste deel.

Deel II: Het mensbeeld van Franciscus van Assisi

Welk mensbeeld komt naar voren uit de Geschriften van Franciscus en de vroeg-franciscaanse bronnen en wat zegt dat mensbeeld over de verhouding tussen mensen en overige schepselen? In het tweede deel ligt het accent dus op Franciscus in zijn tijd en omgeving.

Deel III: Franciscaanse milieuspiritualiteit

In hoeverre en op welke wijze kan het franciscaanse mensbeeld en de spiritualiteit die daaruit voortvloeit, een bijdrage leveren aan de oplossing van de hedendaagse milieucrisis. Deze fase legt dus een verbinding tussen de eerste en de tweede fase van het onderzoek. Is de eerste fase vooral diagnostisch, de tweede fase sterk gericht op bronnenstudie, de derde fase raakt de actualiteit en is sterk toekomstgericht. Er worden ideeën aangedragen voor een andere mentaliteit, een vernieuwde geest tot behoud van Moeder Aarde, ook voor de komende generaties.

Zo'n milieu-spiritualiteit kan vanuit verschillende perspectieven worden ontwikkeld, vanuit de benedictijnse of dominicaanse traditie, vanuit het feminisme, of vanuit de boeddhistische traditie. Ik heb gekozen voor de franciscaanse invalshoek.
Op elk van de drie fasen ga ik nader in, maar ik zal vooral het accent leggen op de tweede en derde fase, waarin Franciscus en de franciscaanse milieu-spiritualiteit centraal staan.

Intro
Deel 1: Mensbeelden
Deel 2: Mensbeeld Franciscus
Deel 3: Franciscus en de Milieucrisis.

guy dilweg; maart 2003